Pesten onder de loep: enkele feiten op een rijtje

Pesten is een complex en hardnekkig probleem dat zich vaak onder de radar afspeelt, maar een diepe impact heeft op kinderen en jongeren, leerkrachten, begeleiders, ouders, …

Op deze pagina krijg je een helder beeld van wat pesten precies is, hoe het zich uit offline en online en hoe vaak het voorkomt in Vlaanderen. We verkennen de groepsdynamiek achter pesten, de impact op betrokkenen en de onderliggende oorzaken.

Want een veilige omgeving begint bij kennis, betrokkenheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Wat verstaan we onder pesten?

Pesten is een vorm van agressief gedrag die zich kenmerkt door drie elementen:

  • 🔁 Herhaling: het gedrag komt telkens terug en is gericht hetzelfde kind/jongere.

  • 🎯 Opzettelijkheid: het doel is om schade te berokkenen. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld fysiek of emotioneel.

  • ⚖️ Ongelijkheid: er is een machtsverschil tussen het kind/de jongere die pest en gepest wordt, bijvoorbeeld in fysieke kracht, sociale status of populariteit.

Niet elk conflict is pesten. Vriendschappelijk gekibbel, een eenmalige ruzie of speels gedrag vallen hier niet onder. Toch is het belangrijk om alert te blijven. Ook een eenmalige actie kan diepe impact hebben en het doel van het gedrag en de ongelijkheid tussen kinderen/jongeren is niet altijd duidelijk. Daarom is het cruciaal om het perspectief van het kind/de jongere die zich gekwetst voelt centraal te stellen. Als die aangeeft zich onveilig of gekwetst te voelen, is dat reden genoeg om in te grijpen.

Pesten is een groepsproces

Pesten gebeurt niet in een vacuüm. Onderzoek toont aan dat het een groepsdynamiek is, waarbij meerdere rollen een invloed hebben.

Deze rollen zijn niet statisch. Kinderen en jongeren kunnen van rol veranderen afhankelijk van de situatie, de groep en hun eigen ontwikkeling.

Anti-pestbeleid dat zich richt op de hele klasgroep en dus ook op de ‘randfiguren’ zoals verdedigers en buitenstaanders, blijkt bijzonder effectief. Een voorbeeld hiervan zijn het KiVa en het STIPP antipestprogramma.

Let wel: het gebruik van labels als ‘pester’ of ‘slachtoffer’ kan stigmatiserend werken. Het is beter om het (concrete) gedrag te benoemen.

Elevator asset

Hoe wordt er gepest?

Pestgedrag kent verschillende vormen:

  • Verbaal: schelden, uitlachen, bedreigen…

  • Relationeel: buitensluiten, roddelen…

  • Materieel: spullen kapot maken, verstoppen ...

  • Fysiek: slaan, schoppen, spugen…

  • Digitaal: schelden via sociale media, verspreiden van belastend materiaal…

Sommige vormen zijn minder zichtbaar. Vooral relationeel en digitaal pesten gebeuren vaak buiten het zicht van begeleiders.

Elevator asset
Elevator asset Elevator asset

Pesten in cijfers

Een overzicht van de recentste onderzoekscijfers over pesten en online pesten bij kinderen en jongeren in Vlaanderen, als basis voor een (school)breed, groepsgericht antipestbeleid.

Opgelet: De prevalentie van offline pesten en online pesten is moeilijk te vergelijken, aangezien de de meting van deze constructen verschilt.

Offline pesten

Klassiek pesten blijft aanwezig op school, met stabiele maar significante cijfers.

Pesten is een groepsproces. Het gaat vaak niet over 'maar' één kind dat een ander pest. Het gaat over een groepsdynamiek, met verschillende rollen als assistenten, versterkers, verdedigers en stilzwijgende toeschouwers. Dat maakt de problematiek complexer dan één kind aanspreken en sanctioneren.

Mede-oprichter en EVO-coördinator Anoek Smeyers legt uit:

Waarom online pesten extra aandacht vraagt

Cyberpesten piekt tussen 12 en 15 jaar en toont een bidirectionele relatie met mentale gezondheid: bestaande kwetsbaarheid verhoogt het risico op slachtofferschap, en slachtofferschap verhoogt op zijn beurt het risico op mentale klachten. Onderzoek wijst op sterkere verbanden met zelfbeschadiging en suïcidale gedachten dan bij traditioneel pesten. Jongeren die beide vormen ervaren, lopen het grootste risico.

Hoge Gezondheidsraad, advies nr. 9877 — schermen en sociale media

Asset

Waarom wordt er gepest?

Er zijn verschillende verklaringen voor pestgedrag, bijv.:

  • Sociale status: pesten kan een manier zijn om positie te verwerven binnen een groep.

  • Experimenteren: leerlingen testen sociale grenzen en leren via interactie wat wel en niet aanvaardbaar is.

  • Eigen problemen: pesters kunnen zelf worstelen met frustraties, moeilijke thuissituaties of eerdere pestervaringen.

De omgeving speelt een sleutelrol. Een veilig en positief schoolklimaat voorspelt minder pesten. In de klasgroep bepalen leerlingen samen wat als ‘normaal’ gedrag wordt gezien. Leerkrachten kunnen deze groepsnormen mee vormgeven.

Asset

Wat zijn de gevolgen van pesten?

De impact van pesten is groot en kan lang nazinderen:

  • Cognitief: verminderde leerprestaties, concentratieproblemen…

  • Fysiek: slaapproblemen, stressklachten…

  • Sociaal-emotioneel: eenzaamheid, depressieve gevoelens, laag zelfbeeld, agressie, minder goede relaties…

Niet alleen slachtoffers, maar ook omstaanders, daders, leerkrachten, ouders en de samenleving kunnen lijden onder pestdynamieken. Daarom is het essentieel om pestgedrag tijdig te herkennen en aan te pakken.

Asset